İnsan teki fark etmenin farkını fark ettiğinde ve bu durumu bir duyarlılık özelinde harmanlayıp içselleştirdiğinde, bilinç sahibi olmanın kapısını aralamaya başlamıştır demektir. Kişinin bilinç sahibi olma yolundaki gayesi ve gayreti, kişiye layıkıyla insan olma potansiyelini gerçekleştirmede ona hem ayrı bir seviye katar hem de ona bazı ödevleri de koşullar. Hiç şüphesiz ki varlık koşullarıyla çevrelenen kişinin içinde bulunduğu sosyolojiyi, kültürü, yazılı ve yazılı olmayan normların normalini aşması öyle pek kolay olmaz.

Gündelik pratiklerin kişide bıraktığı tortular, görülebilen ve görülemeyen şartlanmışlıklar ve kabul etmede zorlanılan kompleksler sinsice bireyin anlam dünyasında karşılık bulduğunda, kişi farkına bile varmadan bir toplum mühendisliğine doğru itilmenin aritmetik bir niceliğine dönüşür. En nihayetinde böyle bir enlemsel ve denklemsel durumda kişi sorular sorarak ve kendine tutarlı bir açıklama yapma amacına matuf olarak, sorduğu soruların samimiyetle cevaplarının peşine düştüğü oranda bilinç sahibi olmanın ayrıcalıklı bireyselliğini hisseder.

Çünkü soru sormak ile duyarlılık arasındaki korelasyonun doğal çıktısı kendine ait bir edimselliği zorunlu olarak koşullar. Zira bilinç, soru sorarak cevap arayan beynin esaslı bir duyarlılıkla kurduğu diyalektik ilişkinin bağlamındaki ödev ahlâkına zemin hazırlamasıdır. Dolayısıyla eylemi gerektiren ama eylemi olmayan her söylem, böylesi bir bilinç tanımlaması özelinde okula gitmek isteyen ama ödev yapmak istemeyen bir öğrencinin çocuksu çelişkisindeki trajediyi yansıtır. Bu saptamadan hareketle toplumsal hayatın akışındaki gündelik dilin iletişimini baz aldığımızda, farkında olmak ile bilinç sahibi olmak arasında bir mahiyet farkı vardır.

Bu fark, durumdan vazife çıkartabilecek kararlılığa endeksli bir iradeye dayanır.

Kısacası farkında olduğunu iddia eden ama aynı kalan her kişi, fark etmenin ödevine iradesini yaslayamayan ve bundan mütevellit bir bilinç sahibi olamayandır. Elbette ki her sorumluluk yapısal olarak gereklilik kipini muhatabına dayatır. Sorumluluk, kabullenilen ve üstlenilen bir bilinç durumudur. Vazife şuurunun kanıksanarak eyleme dönüşebilme yeterliliğidir. Konfora rağmen olması gerekene dair ve olması gereken için mücadele etme niyeti, iradesi ve azmidir.

Bir sorumluluğu yerine getirmek, olması gereken her neyse onu oluruna tevdi etmektir. İşte tam da burada bir isim tamlamasının tamlananı olarak sorumluluk ifadesinin belki de en çok yan yana gelmesinin talep edildiği ve bir tamlayan olarak belki de en çok yakıştığı ifadelerden birisi de entelektüelin bir ad olarak tanımlanması ve tarif edilmesidir. Bazı tanımlamalar, tanımlanan tanımın çerçevesi gereği, tanımsal içeriğini ne olduğundan ziyade ne olmadığı önceliği üzerinden kendini açıklar ve âşikâr kılar.

Bu perspektiften hareketle entelektüelin isimleşen bir sıfat olarak kim olmadığı, kim olduğundan daha büyük bir önem arz eder. Entelektüel; klişelerin, şablonların, basmakalıp değerlendirmelerin, basit indirgemelere dayalı genellemelerin ve sığ analizlerin ucuz bir söylem vitrini değildir. Entelektüel, kendi coğrafyasındaki dinamikleri teorik soğukkanlılıkla ve yeterli düzeyde analiz etmeden, bir başka coğrafyadaki özneleşme süreci üzerinden kendi coğrafyasına bakamaz. Gündelik olanın keşmekeşindeki sıradan duyguların referansına hapsolamaz. Sağlamasını yapamadığı duygularını hakikati isteme ve hakikat için çabalama hedefine heba edemez.

Özellikle günümüz toplumunda entelektüel kişi değişik nitelemelerle, toplumsal statülerle ve rollerle eşitlendiği gibi, maalesef belirli uzmanlık yeterliliğine sahip kişilerle de çokça da karıştırılmaktadır.

Haddizatında entelektüel kişi ‘‘Belli bir alanda uzmanlaşmış ve o alandaki uzmanlığı sayesinde geçimini sağlıyor olabilir, fakat belli bir alanda uzmanlaştı diye bir kişiyi entelektüel saymak mümkün değildir; çünkü entelektüel, fikirlere özel bir önem verir, fikirler dünyasında hayat sürer ve bu fikirler aracılığıyla kamusal bir rol oynar. Ve yine entelektüel dediğimiz kişi, bir siyasi aktivist olmadığı gibi siyaset üzerine kafa yoran bir filozof da değildir, ayrıca küresel hadiseler üzerine fevri etkileşimlerle hemen yorumlar yapan sıradan bir gazeteci de değildir o, çünkü gazeteci hemen sıcağı sıcağına bir makale yazar ve onu insanlara ulaştırır, entelektüel böyle biri değildir.

Diğer bir yandan her ne kadar tüm entelektüeller kitap kurdu iseler de entelektüeli kitap kurdu olarak da tanımlayamayız, çünkü her kitap ve bilgi aşığını entelektüel diye adlandırmak mümkün değildir.” (1) Kısacası yüzeysel bir damgalama tekniğiyle ve erken hüküm verme kaygısından hareketle sadece belli bir alanda araştırma yapan ya da belli bir ilmî disiplinde meslek erbabı olup kariyer sahibi olan her kişiyi entelektüel olarak görmek bizi yanıltabilir.

Zira ‘‘Bir araştırmacı ya da bir ilim adamı entelektüel olmayabilir ve dolayısıyla bu kapsama girmez; mesela doktor, mühendis, ilahiyatçı gibi alanında uzman kişiler, eğer sahaya inmemişse, herhangi bir görüşüyle toplumsal alana bir katkı sunmamışsa, herhangi bir fikre çağırmamış ya da herhangi bir fikre karşı uyarmamışsa, toplumsal ihtiyacı karşılamak veya topluma müjdelemek üzere hazırladığı bir tasarısı ya da tavır alışı yoksa, genellikle bu kişiler entelektüel sayılmazlar.” (2)

Özetlemek gerekirse ‘‘Doğa bilimlerindeki bir bilim adamı için mesela nasıl ki kendi alanıyla ilgili dergilerin takibi zorunludur sadece, diğerlerini şart koşamayız; aynı şekilde entelektüelin de belli bir alanda bilimsel uzmanlık gerektirecek şeyleri takip etmesini şart koşamayız. Yani ne akademik bir diplomayı ne de akademik bir alandaki uzmanlığı entelektüel olmak için şart koşuyoruz; ama böyle bir tarafı varsa o da kendisine fayda sağlar, bu başka bir şey. Bizim entelektüelde bulunmasını zorunlu gördüğümüz şey, ısrarlı bir bilinç ve toplumun maslahatına yönelik samimi bir basirettir.” (3)

Akademik kadroyu hem sosyal bir kabul nedeni olarak görüp hem de kendini entelektüel zannetmenin kolaycılığına kaçan bazı akademisyenlere bu hayatta çok rastlamışızdır. Bu gibi kişiler âmiyane tabirle öldürücü bir tezle akademik yer işgal eden, anlattığı konudan başka bir konu bilmeyen ve onu da ne kadar bildiği şüpheli olan, kendi alanı dışında konuşmaya başladığında bütün sığlığıyla seviyesini ortaya koyan ama buna rağmen içi boş bir özgüvenle makro ahkamlar kesmeyi kendine hak olarak gören, prosedür kültüründen beslenen şişirilmiş imaj karakterlerdir.

Maalesef bu tarz bazı akademisyenler ‘‘Uzmanlık alanlarının ardından koşarken bu uzmanlık alanlarını kendileri için birer hapishaneye çevirmişler, belli bir bilgiyle bu hapishanelerde kendilerini dört taraftan kuşatıp sınırlandırmışlardır; bunun ardından cehalet de bu kapıdan içeri girmiştir. Cehaletin girdiği bu kapı, uzmanlık alanıyla ve ders kitaplarıyla yetinme kapısıdır.” (4)

Öyleyse ‘‘Asıl entelektüel, bir sorumluluğu ve bir emaneti yüklenen kişidir, hatta bazen kendi yararına olan bir şeye muhalif bir görüşle de ortaya çıkabilir o. Oysa görüş belirtmeyi sadece bir vazife ve geçim aracı gören entelektüel, yalnızca bir uzmandır.” (5)

Eğer sorumluluk, kişinin kendisi ve toplumu için mesele gördüğü bir hususta kendisini bu meselenin çözümünde olması gereken çözüme varmak için bir vazife şuuruyla irade göstererek harekete geçmesi diye algılıyorsa, bilinç ödevi koşullar, sorumluluk ise entelektüeli kovalar. ‘‘Çünkü entelektüel kişi, bildiklerini, gördüklerini ve arzuladıklarını insanların içinde onlarla birlikte yaşar ve onlarla paylaşır, onların arasında bir öğretmen, bir örnek, bir eleştirmen, bir danışman, bir katılımcı, okuyan, yazan ve öğrenmeye devam eden bir aydın olarak bulunur.” (6) Dolayısıyla entelektüelin kendine ait toplumsal sorumluluğunun ‘‘Belli bir vakarı, heybeti vardır. Onun üzerindeki yük, siyasi bir gözleme ve kontrolden ziyade toplum düzeyindeki bir gözleme ve kontrol şeklindedir.” (7)

Doğal olarak böylesi bir misyon hem düşünsel dinamizmi hem tinsel hazır bulunuşu hem de rasyonel fark etmeyi sürekli koşullar. Çünkü entelektüel ‘‘Bir vicdan ve akıldır, kendisini şahit kılan ve şahitler getirmesini sağlayan bir bilincin ve bir duruşun emanetidir. Ferdin, toplumun ve düşüncenin canlılığıdır, düşünsel karanlıkların ve menfaat çatışmalarının içindeki aydınlıktır o.” (8)

Bizler çoğu zaman içinde bulunduğumuz toplumsal yaşamda birçok şeyi gördüğümüzü ve anladığımızı zannederek yaşarız. Sayısız faktörlerin pusu kurmuş yanıltıcılığında bazen pusulamızı kaybederiz. Daha çok hakikati değil de klişeleri seçeriz. Çünkü temyiz kabiliyetimiz erozyona uğradığından ötürü olguları ve algıları tanımlamakta zorlanırız.

Muhammed Hâmid el-Ahmerî’ye göre ‘‘Entelektüel, toplumunun iletişim halinde olduğu şeyleri tanımlayan ve onları adlandıran kişidir. Adlandırma ve tanımlamadan önce toplum hak ve batılı çok az idrak eder, hakkın ve batılın hangileri olduğunu bilse bile, kavramların, fikirlerin, sevdiği güzel sıfatların ve nefret ettiği kötü niteliklerin inşasında birilerinin yardımı olmaksızın, toplum bunu ifade etmeyi ve bu uğurdaki maksadını gerçekleştirmeyi başaramayabilir.” (9)

Bunun için entelektüel yeri geldiğinde hayır deme gücü adına kendini izole ederek mesafeler koymasını bilen kişidir. Kırmızı çizgisini toplumdan uzaklaşmak için değil, gerçeği hakkıyla idrak etme adına koyar ve bir sağduyu oluşturma amacına matuf olarak da soğukkanlılığını yitirmemeye çalışır. Mesafeler koymak ve mesafeleri korumak kişinin bazen irtifa kaybetmesini engelleyen faktörlerin başında gelir. Kısacası şartlar elverdiği oranda mesafeleri korumak, doğru düşünmeye olanak sağlayan bir sürecin kapısını aralama fırsatıdır.

‘‘Entelektüel mesafesini koruduğunda bunu öncelikle tanımak, sonra bir tutumu değerlendirmek üzere yapar, fakat asla korkarak değil; çünkü entelektüel, bir izleyici değildir, aksine hak olarak gördüğü şeyi dile getirmek üzere işin içine dalan biridir. O, ne kendi toplumundaki kültürel ve duygusal çürümüşlükleri ne de başka toplumlardan gelen çürümüşlükleri benimser, tam tersine onun görevi arındırmak, bu yozlaşmayı gidermek, insanları kültürel zehirden uzak tutmaktır.” (10)

İçinde yaşadığımız toplumsal gerçeklikte kendilerini görünür kılarak bilinir olmaya çalışan kimisi ekranlarda stratejist, kimisi akademide hoca, kimisi gazetede köşe yazarı, kimisi bir sivil toplum örgütünde yönetici ve kimisi de sanal medya platformunda yorumcu sıfatıyla karşımıza çıkan sayısız yüzlerle az da olsa bazen yüz yüze, bazen de iletişim araçları vesilesiyle ilgili kişiler denk gelmiştir. Bu denk gelmelerin içinde elbette entelektüel olma vasfına sahip birçok kişi vardır. Fakat bu kişilerden çok daha fazlasını karakteri pesimist olup sürekli negatiflikten beslenen sözde entelektüel görünümlü kof kişiler oluşturmaktadır.

Böylesi kişiler ‘‘Kendi akıllarına çok fazla güvenen, iş yapanlara ve otoriteyi elinde bulunduranlara saygısız bir gözle bakan, kendilerini derin düşünce ve tecrübe sahibi addeden, tüm hatayı siyasilere yıkan, kendilerine fırsat verilirse dünyayı cennete çevireceklerini düşünen, kendileri dışındakileri sıkıntıların sebebi sayan ama kendilerini hatalardan beri, ideal insanlar zanneden, konuşmayı iyi bilen ama iş yapmaya sıra geldiğinde bu kendilerine zor gelen kuruntulu tiplerdir.” (11)

Bu kişiler muhalefet etmenin kendisini bazen bile isteye, bazen de bilmeden bir değer olarak görürler. Hâlbuki asıl belirleyici olan ve değer ifade eden muhalefet etmenin kendisi değildir. Niye, neye ve kime muhalefet edildiğinin rasyonel içeriğidir. Eğer entelektüel olmak muhalif olmak ile ilişkilendirilecekse, muhalif olmak ne demektir? Haddizatında muhalif olmak; kimlik ve kişilik bulamamış yetersiz bakiyelerin etkileşim altında kalarak, kendilerini heyecan transferine açmalarının temelsiz bir sıradanlığı değildir.

Muhalif olmak; kör bir siyasi taassuba angaje olarak gerçeklik algısını yitirmenin ve bununla eşgüdümlü olarak gürültülü bir gerçeklik inşa etmenin basit bir itiraz etme memnuniyetsizliği değildir.

Muhalif olmak; egemenlik ilkesini itibarsızlaştırarak küresel statükoya parlak çekip, yaşadığı ülkeyi sadece refah ve konfor ölçeğinde görmenin önceliğini bu gerçeğe ve ölçeğe indirgemenin onursuzluğu değildir. Muhalif olmak; kendi ülkesi için emperyal bir ülkeden demokrasi dilenmenin akıl tutulmasındaki şikâyet makamının haysiyet fukaralığı değildir.

Muhalif olmak; ülkedeki dezavantajlı gruplara ve emekçi varoşlara rağmen, sahil kesimlerindeki kaymak tabakada karşılık bularak, burjuva ahlâkına sahip batıcılığın taşeronluğunu yapmanın yapay elitizmi değildir. Muhalif olmak; marjinal olmayı ve marjinal kalmayı marifet saymanın bireysel izdüşümünden hareketle kişinin yaşadığı topluma yabancılaşmasının bönlüğü değildir. Muhalif olmak; bireyin kimlik kartını taşıdığı kendi ülkesinin kültürüne tarihine ve hafızasına tepeden bakmasının hamlığı değildir.

Muhalif olmak; fırsatını bulduğunda ve özellikle kriz anlarında sözde okumuş kesimin ülkedeki aidiyet bilincini zedelemesinin ve millet olma parametrelerini aşındırmasının kişiliksizliği değildir. Muhalif olmak; kutsalı ve manevi değerleri magazin mantığıyla karikatürize ederek bakmanın basmakalıp oryantalizmi değildir.

Muhalif olmak; kültür emperyalizme maruz kalarak fikri işgale uğramanın alinasyonu değildir. Muhalif olmak; içeride makyaj modernitesini kanıksamış şekilci sekter kalabalıkları manipüle edip, dışarıdaki emperyallerden yardım istemek için ve onlara yaranma adına sokak vesayetini kaşımanın ayakçısı ve aparatı olmak demek değildir. Öyleyse muhalif olmak basit bir kimlik değil, esaslı bir duruştur. Muhalif olmak; küresel hegemonyaya karşı yurtseverlik bilincinin metafizik ve manevi temelindeki bir inanç vizyonudur.

Muhalif olmak; çifte standarda dayalı dünya sistemine karşı yaşadığı coğrafyayı arsa değil vatan bilen her kişinin, daha adil bir dünya için ülkesinin tarihsel süreklilikteki yerini hakkaniyetle isteme iradesidir.

Hülasa bir entelektüel neyi talep ederse etsin hep hakikat, adalet, doğruluk, erdem ve insani yozlaşmaya karşı olmak adına talep etmelidir. Muhalif olmayı talep ederken de bu kriterler hayatının vazgeçilmez prensipleri olmalıdır. Eğer bu prensiplerin yaptırımını sonuç olarak kabul edersek, belki de entelektüel, bir olma durumundan ziyade, yol alma ve yolda olma durumudur.

Kitabı temin etmek için: www.manayayinlari.com/kitap/entelektuelin-sorumlulugu-221

Kaynak:

1. Muhammed Hâmid El-Ahmeri: Entelektüelin Sorumluluğu, Mana Yayınları, Kasım 2020 İstanbul Birinci Baskı, sayfa: 13
2. A.g.e.s, 43-44
3. A.g.e.s, 47-48
4. A.g.e.s, 76-77
5. A.g.e.s, 178
6. A.g.e.s, 112
7. A.g.e.s, 110
8. A.g.e.s, 270
9. A.g.e.s, 263
10. A.g.e.s, 269
11. A.g.e.s, 274

Hikmet İtap

 

Bilincin Ödevinden Entelektüelin Sorumluluğuna yazısı ilk önce Dünya ve İslam üzerinde ortaya çıktı.

Eser, yayımlandığı andan itibaren yalnızca okurlardan değil, pek çok prestijli medya kuruluşundan da yoğun ilgi gördü. Büyük-küçük fark etmeksizin birçok platform, Kılınç’la röportajlar yaptı, kitap üzerine yazılar ve içerikler yayımladı. Kitap söyleşileri, imza günleri ve canlı yayınlarla birlikte yazar adeta bir ilgi çemberinin merkezine yerleşti.

Peki, Doğu Türkistan meselesine dair ufkumuzu genişletmek, konunun tarihsel ve kültürel derinliklerine inmek istersek, Doğu Türkistan Kütüphanesine göz attığımızda hangi kitaplar bize bu yolda eşlik edebilir?

1. Doğu Türkistan’da Toplama Kampları: Adım Adım Soykırım – Murat Yılmaz

(Hafıza Merkezi Yayınları, 2024, 238 s.)

Murat Yılmaz’ın Doğu Türkistan’da Toplama Kampları: Adım Adım Soykırım adlı çalışması, Çin yönetiminin 2017 yılından itibaren Doğu Türkistan genelinde kurduğu “yeniden eğitim merkezleri” olarak adlandırılan toplama kamplarını sistematik biçimde ele alır. Yazar, kampların yapısı, işleyişi ve bu merkezlerde yaşanan insan hakları ihlallerini saha verileri, uluslararası raporlar ve tanıklıklarla belgeleyerek analiz eder. Eser, ideolojik dönüşüm ve zorla asimilasyon politikalarının arka planını incelerken, Çin’in güvenlik, ekonomi ve demografik stratejileriyle kamplar arasındaki ilişkiyi de ortaya koyar. Akademik kaygıdan çok belgelere dayalı bir tanıklık oluşturmayı hedefleyen Yılmaz, çalışmasında Doğu Türkistan’daki politik uygulamaları uluslararası hukuk, insan hakları ve soykırım literatürü çerçevesinde değerlendirir. Bu yönüyle kitap, Türkiye’de konuyu bütüncül biçimde ele alan ilk kapsamlı ve belge temelli araştırmalardan biri olarak öne çıkar.

2. Gece Yarısı Tutuklanmayı Beklemek: Bir Uygur Şairinin Soykırım Tanıklıkları – Tahir Hamut İzgil

(Timaş Yayınları, 2025, 272 s.)

Modern Uygur şiirinin en güçlü seslerinden Tahir Hamut İzgil, bu kez kalemini bir direniş aracına dönüştürüyor. Gece Yarısı Tutuklanmayı Beklemek, Çin’in 2017 sonrası başlattığı kitlesel tutuklamalar, dijital takip sistemi ve kampları, bir entelektüelin gözünden anlatıyor.

Sayfalar arasında sessizliğe mahkûm edilmiş bir halkın nefesi yankılanıyor. Kitabın İngilizce baskısı uluslararası ilgi gördü; Batı kamuoyunda Uygur meselesinin görünür kılmaya katkı sundu.

3. 100 Soruda Doğu Türkistan – Dr. Ömer Kul

(Rumuz Yayınları, 2017, 221 s.)

Dr. Ömer Kul’un eseri, hem bir araştırma kılavuzu hem de temel bir başvuru kitabı niteliğinde. Bölgenin tarihini, kültürünü, dinî yapısını ve jeopolitik önemini “soru-cevap” yöntemiyle sade bir dille anlatıyor.

“Doğu Türkistanlıların temel talepleri nelerdir?”,
“Türkiye’deki teşkilatlar neden tek bir çatı altında birleşemiyor?”,
“Uygur meselesi Sovyet sonrası dönemde nasıl evrildi?”

gibi sorular, okuru yüzeysel tartışmaların ötesine geçiriyor. 100 Soruda Doğu Türkistan, konuyu hem akademik hem de kamuoyu düzeyinde anlaşılır kılmak isteyenler için temel bir kaynak.

4. Unbroken: One Uyghur’s Fight for Freedom – Rushan Abbas

(2025, İngilizce baskı – Türkçesi henüz yayımlanmadı)

Ruşen Abbas, Doğu Türkistan direnişinin sembol isimlerinden biri. ABD merkezli kampanyalarla Çin’in Uygurlara yönelik soykırımını uluslararası gündeme taşıyan aktivist, Unbroken adlı kitabında kendi hayatını, kaybolan kız kardeşini ve susturulmaya çalışılan bir halkın mücadelesini anlatıyor.

Abbas’ın kardeşi Dr. Gulshan Abbas’ın 2018’de Çin yönetimi tarafından kaçırılması, anlatının merkezini oluşturuyor. Bu olay, yazarın insan hakları savunusunu kişisel bir mücadeleye dönüştürmesini sağlıyor. Abbas, Kongre’de, Avrupa Parlamentosu’nda ve Birleşmiş Milletler’de yaptığı konuşmalarla Çin’in toplama kamplarını ve kitlesel asimilasyon politikalarını dünya gündemine taşıyor.

Unbroken bir hatırat olmanın ötesine geçiyor; diplomasi, sivil toplum ve küresel kamuoyu oluşturma süreçlerinin nasıl işlediğine dair içeriden bir bakış sunuyor. Yazar, aktivizmin stratejik yönlerini, uluslararası hukukun sınırlarını ve sessiz kalmanın maliyetini tartışıyor. Kitabın temel tezi açık: Uygur meselesi yalnızca bir azınlığın özgürlük mücadelesi değil, insanlık onurunun sınandığı evrensel bir dava.

Bu yönüyle Unbroken, anekdotlara dayalı bir kişisel anlatıdan ziyade, çağdaş insan hakları siyasetinin sahadan yazılmış bir panoraması olarak okunuyor.

Ahsen Nur Katırcıoğlu

Ahsen Nur Katırcıoğlu, Türkistan coğrafyası odaklı uluslararası ilişkiler alanında akademik ve saha temelli çalışmalar yürütmektedir. Prodüksiyon, tanıtım, editörlük ve içerik üretimi alanlarında çalışmalar yürütmektedir. Çeşitli sivil toplum kuruluşlarında yayıncılık, akademik eğitim, medya çalışmaları ve dijital arşivleme projelerinde rol almıştır. İbn Haldun Üniversitesi’nde çift anadal öğrencisi olarak Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler ile Yeni Medya ve İletişim bölümlerinde öğrenimini sürdürmektedir. İngilizce ve Arapça bilmektedir.

Doğu Türkistan Kitaplığına Bakış: Tavsiye Eserler yazısı ilk önce Dünya ve İslam üzerinde ortaya çıktı.

Avrupa tarihinin büyük anlatısı, çoğu zaman Antik Yunan aklı, Roma hukuku ve Hristiyanlığın manevi mirası etrafında örülür. Bu çerçeve içinde İslam dünyasının – özellikle de Endülüs’ün – katkısı ya görmezden gelinir ya da marjinalleştirilir. Richard Hitchcock’un Müslüman İspanya (711–1502) adlı çalışması, bu yerleşik tarih anlayışını sarsmaya aday. Yazar, fetihlerin ve hanedanların ötesinde, insanın doğayla, inançla ve toplumla kurduğu karmaşık ilişkiler ağını merkeze alıyor.

Bir Toplum Laboratuvarı Olarak Endülüs

Hitchcock, Endülüs’ü yalnızca “İslam medeniyetinin Batı’daki bir uzantısı” olarak değil, aynı zamanda çok katmanlı bir sosyal laboratuvar olarak ele alır. Din, anlatıda belirleyici bir unsur olmakla birlikte tek eksen değildir. İktisadi yapı, arazi kullanımı, şehir–kır ilişkileri, su yönetimi, göç dinamikleri ve çevresel baskılar gibi unsurlar, tarihsel süreci şekillendiren temel faktörler arasında değerlendirilmiştir.

Yazar, gündelik hayatın ritmini belirleyen bu unsurlar üzerinden toplumsal dönüşümü anlamayı önerir. Sulama kanalları, pazar ekonomileri, tarımsal yenilikler ve kırsal-kentsel hiyerarşiler, Hitchcock’un analizinde yalnızca teknik ayrıntılar değil; medeniyetin dokusunu belirleyen ana damarlar hâline gelir.

Bu yaklaşım, tarih yazımına yeni bir yön kazandırır: Endülüs artık yalnızca “altın çağın nostaljisi” değil, çokkültürlü bir birlikte yaşama deneyiminin, karşılaşmaların ve çatışmaların alanı olarak karşımıza çıkar.

İnsan, Mekân ve Kültürün Eklemlenmesi

Kitap, Müslüman, Hristiyan ve Yahudi toplulukların bir arada yaşadığı karmaşık toplumsal dokuyu, gündelik pratiklerin, dillerin, hukuki geleneklerin ve mimari biçimlerin kesişim noktalarında izler.

Hitchcock’a göre bu karşılaşmalar, yalnızca kültürel değil, düşünsel bir üretim sürecinin de itici gücüdür. Bilim, felsefe ve edebiyatta görülen yoğun etkileşim, Avrupa düşüncesinin sonraki yüzyıllardaki seyrine zemin hazırlamıştır.

Endülüs’te oluşan bilgi birikiminin Rönesans’a giden yolları aydınlattığını savunan yazar, Avrupa’nın entelektüel coğrafyasının aslında “çok daha Akdenizli” olduğunu ileri sürer Bu iddia, kitabı yalnızca bir tarih çalışması olmaktan çıkarır; modern Avrupa kimliğini yeniden düşünmeye davet eden bir metne dönüştürür.

Değerlendirme: Derinlik ve Sınırlar

Hitchcock’un en güçlü yanı, disiplinlerarası bir bakışla çevresel, toplumsal ve kültürel etkenleri tarihsel süreçlerin içine yerleştirmesidir. Akademik derinliği okura mesafe koymadan aktarabilmesi, kitabın erişilebilirliğini artırıyor. Yusuf Ahmet Kaya’nın çevirisi de bu akışı koruyan, terim dengesine özen gösteren bir nitelik taşıyor.

Bununla birlikte, geniş bir zaman dilimini kapsayan çalışmanın bazı mikro tarih alanlarında yüzeysel kaldığı söylenebilir. Kadınların gündelik yaşamı, sınır bölgelerindeki küçük toplulukların ilişkileri ya da kırsal kültürün iç dinamikleri, kısmen geri planda kalıyor. Ayrıca Avrupa’ya uzanan entelektüel aktarım hatları, kimi yerlerde fazla genelleyici biçimde çizilmiş olabilir.

Yine de Hitchcock’un derdi “son sözü söylemek” değil, tarih anlatısına yeni bir yön kazandırmaktır. Bu nedenle kitap, eksik bıraktığı alanlarla dahi yeni araştırma yolları açar.

Endülüs Neden Hâlâ Önemli?

Müslüman İspanya (711–1502), yalnızca bir tarih kitabı değil, düşünsel bir çağrıdır. Endülüs’ü kayıp bir uygarlık değil, Avrupa’nın modernleşme serüveninin görünmez kurucu unsurlarından biri olarak okumaya davet eder.

Bugün Avrupa’nın kültürel belleğini, çokkültürlü geçmişinden soyutlamadan anlamak isteyenler için Hitchcock’un çalışması önemli bir kaynak.

Kitabın asıl başarısı, okuru şu soruyla baş başa bırakmasında yatıyor:

“Avrupa ‘medeniyeti’ Endülüs’ten bağımsız olabilir mi?”

Bu soru, sadece tarihçilerin değil, günümüz toplumlarının da cevabını aradığı bir meseledir.

Yazar Üzerine

Richard Hitchcock, İspanya-İslam tarihi üzerine çalışan saygın bir İngiliz tarihçidir. Özellikle Endülüs toplumlarının yapısı, kültürel etkileşim biçimleri ve Orta Çağ Avrupa’sındaki İslam etkileri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır.

Hitchcock’un yaklaşımı, savaşların ve kralların gölgesinde kalan “sıradan hayatın tarihine” odaklanır. Tarım, su yolları, çevresel koşullar ve gündelik ekonomik pratikler gibi konular onun için medeniyetin gerçek göstergeleridir.

Müslüman İspanya (711–1502), Hitchcock’un olgunluk dönemine ait bir çalışmadır; tarih, coğrafya ve kültür arasındaki ilişkileri yeniden düşünmeye davet eden kapsamlı bir sentezdir.

Semih Buğday

 

Endülüs’ü Yeniden Düşünmek: Sessiz Bir Mirasın İzinde yazısı ilk önce Dünya ve İslam üzerinde ortaya çıktı.

Kitap Künye: Total Defense- Yazar: Andrew Preston Yayınevi: Harvard University Press

Dönemin Başkanı Joseph Biden, 2022’de Amerikalılara sunulan bebek maması arzını artırmak için, başkana ulusal savunma adına yerli sanayiyi yönlendirme yetkisi veren 1950 tarihli Savunma Üretim Yasası’nı yürürlüğe koydu. Üç yıl sonra Başkan Donald Trump, Amerika’nın ulusal güvenliği adına mutfak dolaplarına, banyo dolaplarına ve ilgili ürünlere gümrük vergileri koydu. Peki, bebek maması ve mutfak dolapları nasıl oldu da Amerika güvenliğinin önemli bir parçası olarak görülmeye başlandı? Andrew Preston’ın önemli kitabı Total Defense bu soruya bir cevap sunuyor.

ABD ulusal güvenlik devletinin kökenleri genellikle II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş’a dayandırılır. Bu bağlamda, Savunma Bakanlığı, Ulusal Güvenlik Konseyi, Merkezi İstihbarat Teşkilatı ve daha sonra Genelkurmay Başkanlığı’nı kuran 1947 Ulusal Güvenlik Yasası, ulusal güvenlik aygıtının temel kurumlarını oluşturan önemli bir olaydı. Dahası, II. Dünya Savaşı’nın ardından terhis olmak yerine, ABD hükümet liderleri gelecekteki savaşlara hazırlanmak için kalıcı bir savaş ekonomisini sürdürmeye karar verdiler. Bu durum hem Amerika’nın hem de dünyanın güvenliğini sağlamak için aralıksız hazırlık gerektiren, Sovyetler Birliği’ne karşı açık uçlu küresel bir çatışma olan Soğuk Savaş tarafından haklı gösterildi.

Preston bu olayların önemini inkâr etmiyor; ancak yaygın olarak kabul gören bu köken hikâyesinin çok geç başladığını savunuyor.

ABD ulusal güvenlik devletinin II. Dünya Savaşı veya Soğuk Savaş’la değil, Franklin Delano Roosevelt’in Yeni Düzen programları sırasında doğduğunu öne sürüyor. Roosevelt’in politikalarının iç ekonomik yönetimi uluslararası güvenlik konularıyla birleştirdiğini ikna edici biçimde gösteriyor. Sonuç, yalnızca iç ekonomik güvenliği değil, aynı zamanda uluslararası tehditlere karşı güvenliği de içeren geniş bir “toplam savunma” vizyonuydu. Daha da önemlisi, Roosevelt yönetimi ve destekçileri, yalnızca asgari düzeyde olan ani bir askerî işgal olasılığını değil, aynı zamanda geniş bir yelpazedeki askerî olmayan kültürel, ekonomik ve sosyal sorunları da kapsayacak şekilde “tehditleri” fiilen yeniden tanımladılar. Böylece, iktidardakiler tarafından kararlaştırıldığı üzere, Amerikan halkının güvenliği adına gerçekleştirilebilecek potansiyel devlet müdahalelerinin geniş bir menüsü ortaya çıktı.

Kitabın temel katkısı, ABD ulusal güvenlik devletinin temellerinin daha doğru anlaşılmasıdır. Bu yalnızca tarihsel zamanlamayı doğru yakalamakla ilgili değildir — her ne kadar bu da önemli olsa da. Daha da önemlisi, Preston’ın yeniden yönelişi, Amerikan refah ve savaş devletlerinin kökenleri ve amaçları bakımından birbirinden ayrılamayan yakın kardeşler olduğunu açıklığa kavuşturur. Birleştirici tema, İlerici ideolojideki ortak temellerdir. Preston’ın yazdığı gibi, “Sigorta ve askerî verimlilik, ilericilikle aynı kavramsal zeminden doğmuştur: Amerikan kimliğinin, demokrasisinin ve egemenliğinin temel unsurları olduğu düşünülen şeyleri koruyarak toplumu modernize edip rasyonalize ederek iyileştirme arzusu.”

Dolayısıyla, daha büyük bir ordunun savunucularının, daha iyi bir toplum arayışında ilerici bir devleti ilerleten daha geniş eğilimler içinde konumlanmaları zor olmadı. Bu ideoloji, geleneksel askerî faaliyetleri (daimî bir ordunun ve askerî teçhizatın bakımı ve kullanımı) ulusal güvenlik adına yürütülen ekonomik, sosyal ve kültürel politikalarla ilgili tepeden inme hükümet uygulamalarıyla birleştiren geniş ölçekli ve yaygın bir devlet aygıtının doğuşuna yol açtı. Amacı, diğer Yeni Düzen programlarıyla aynıydı: Amerikan halkına koruma sözü veren bir uzman sınıfı aracılığıyla, ev hayatı üzerinde tepeden inme bir devlet kontrolü kurmak.

Zamanla ve özellikle Vietnam Savaşı nedeniyle, birçok liberal ve ilerici ulusal güvenlik devletine giderek daha fazla şüpheyle yaklaşmaya başladı ve onu refah devleti ve Başkan Lyndon Johnson’ın Büyük Toplum programıyla çelişen bir yapı olarak görmeye başladı. Aynı dönemde birçok muhafazakâr ulusal güvenlik devletini benimserken, refah devletini Amerikan değerlerine ve ülkenin mâlî sağlığına bir tehdit olarak görmeme eğilimine girdi. Bununla birlikte, bugün her iki partiden yetkililer de tercih ettikleri politikalar uğruna “ulusal güvenlik” söylemini kullanmaktan oldukça memnunlar. Preston’ın vurguladığı gibi, Amerikalı politikacılar “ulusal güvenlik için hayati önem taşıdığı sürece hemen hemen her girişim için destek oluşturabileceklerini” anladılar.

Bugün veya yarın ulusal güvenlik kavramının bu geniş kapsamlı anlayışını geri almak siyasal olarak mümkün olmasa da statükoya alternatifler için alan açmak önemlidir.

Krizi ve Leviathan’da ekonomi tarihçisi Robert Higgs, hükümetin büyümesini anlamak için bir “sıçrama etkisi” çerçevesi sunar. Higgs’in çerçevesine göre, bir kriz, hükümete acil duruma yanıt olarak ölçek ve kapsam bakımından genişleme fırsatı sunar. Bu genişleme, kriz sonrasında nadiren tamamen geriler; bu nedenle krizlerin hükümetin genel büyüklüğü üzerindeki “sıçrama etkisi” ortaya çıkar. Genişlemelerin sürmesinin bir nedeni, hükümet kurumlarının kendi kendini devam ettirmesi için mevcut ekonomik teşviklerdir. Ancak daha da önemlisi hem siyasal elitlerin hem de daha geniş halkın, vatandaş-devlet ilişkisini kriz öncesine göre farklı bir açıdan görmeye başlamasına yol açan ideolojik değişimlerdir.

Daha önce kabul edilemez ya da hükümetin yetki alanı dışında görülen faaliyetler, devletin düzenli eylemlerinin bir parçası olarak normalleştirilir. Preston’ın Yeni Düzen anlatısı, bu dinamiği yeni bir ışık altında gösterir; çünkü yerel bir ekonomik acil durum, devletin yalnızca dar kapsamlı bir ekonomik müdahalesini değil, “toplam savunma”yı sağlamak için geniş bir politika yelpazesini meşrulaştırmak amacıyla kullanılmıştır. Hikâyenin özünde, devlet gücünün ölçeği ve kapsamındaki niteliksel bir değişim vardır ve bu değişim, devletin hem yurt içinde hem de uluslararası alanda rolüne ilişkin ideolojik dönüşümlere dayanır.

Preston’ın belgelediği gibi, Yeni Düzen hem Amerikan toplumundaki ideolojik ve söylemsel değişimlere dayanıyordu hem de bu değişimlere katkıda bulunuyordu. Birçok Amerikalı, kendilerini sürekli büyüyen tehditlerden korumak için hayatlarında devletin rolünün genişlemesini kabul edip beklemeye başladı. Tehditlerin yaygınlığı ve Amerikalıları bunlardan koruma yetenekleri anlatısının oluşturulmasında aktif rol oynayan siyasal elitler, genişleyen yetkilerini gönüllü olarak benimsediler. Aynı zamanda, yeni genişleyen ulusal güvenlik söylemi, ideolojik yelpazenin tamamına yayıldı.

Sonuç, yukarıda tartışılan iki örnekte de görüldüğü gibi, bugün hâlâ varlığını sürdüren ve giderek genişleyen bir yelpazedeki hükümet eylemleri için güvenlik gerekçeleriyle karakterize edilen siyasal söylem ve politikanın militarizasyonu oldu. Bebek maması ve mutfak dolaplarının ötesinde, devlet tarafından üretilen ulusal güvenlik söylemi artık uluslararası ticaret, çevre sorunları, gıda tedarik zincirleri, gelir eşitsizliği, (yanlış) bilgilendirme, ülkenin güvenliği için gerekli görülen ürünler (metaller, mineraller vb.), teknoloji ve halk sağlığı gibi hayatın birçok alanıyla bağlantılı. Ulusal güvenlik söz konusu olduğunda neredeyse hiçbir şey yasak değil.

Devlet gücünün ölçeğini ve kapsamını değiştirmekle kalmayıp, topyekûn savunma anlayışının yükselişi bu gücün nasıl ve nerede kullanıldığını da dönüştürdü. Madisoncu kuvvetler ayrılığı vizyonunun ardındaki fikir, yoğunlaşmış gücün kötüye kullanılmasına karşı bir dizi denetim ve denge mekanizması kurmaktı. Krizler, takdir yetkisine bağlı siyasal gücü, yasama organının aleyhine yürütme ve idari devletin elinde yoğunlaştırdıkları için bu düzene meydan okur. Acil durumlarda yürütme organının hızlı ve kararlı bir şekilde hareket etmesi gerektiği savunulur; Kongre’nin müzakere ve tartışmalarına bağlı kalınamayacağı, çünkü bunun devletin tepkisini yavaşlatacağı ileri sürülür.

Topyekûn savunma sağlamakla görevli bir devletin öngörülebilir sonucu, yürütmenin yetkilerinin diğer organlar pahasına önemli ölçüde genişlemesidir. Amerika Birleşik Devletleri örneğinde tarihçiler, başkanın rolünün zaman içinde genişlemesiyle ortaya çıkan “imparatorluk başkanlığı”nın yükselişini belgelediler. Preston’ın kitabı, Yeni Düzen’in yürütme organının kalıcı acil durum yetkilerine sahip bir makam olarak evrimine nasıl katkıda bulunduğunu göstererek bu olguya ışık tutar. Bu bağlamda, başkanların ulusal güvenlik adına bir dizi endüstriyel politikayı uygulamaya koymasını veya özel şirketlerde hisse senedi satın almasını tamamen rutin görmemiz şaşırtıcı mıdır?

Yeni Düzen’den ilham alan güvenlik devletinin yetkilerinin pratikte ne kadar kapsamlı olduğunu takdir etmek önemlidir. Sosyal ve refah politikaları belirsiz bir “ulusal güvenlik” kategorisine dâhil edildiğinde, devlet, kamu ve küresel çıkarlar adına kişisel ve ekonomik özgürlüklere müdahale etmek için otomatik bir gerekçeye sahip olur. Bireysel hakların önceliğinden kolektif hakların önceliğine doğru yaşanan bu vurgu kayması, yalnızca özel mülkiyete getirilen kısıtlamaları değil, aynı zamanda bireyin eylemlerinin, mevcut iktidardaki seçkinler tarafından tanımlanan ortak yararla uyumlu olmasını sağlamak için günlük faaliyetlerin kapsamlı bir devlet gözetim sistemini de içerir. Ayrıca, uyumu teşvik etmek ve sapmaları cezalandırmak için bir ceza ve yaptırım sistemi de gereklidir. Elbette risk şudur: Amerikalıları tehditlerden koruma gerekçesiyle haklı gösterilen bu eylemler, pratikte ulusal güvenlik devletinin tam da korumayı amaçladığı şeye dönüşmesine neden olabilir.

Preston, sonsözünde ulusal güvenliğin neyi oluşturduğunun yeniden düşünülmesini talep ediyor.

Amerikalıların ulusal güvenliğin bu geniş kapsamlı anlayışını, “Amerikan toplumunun dokusuna çok sıkı bir şekilde işlendiği” için bir kenara atabileceklerine şüpheyle yaklaşır. Kitabı okuduktan sonra ben farklı bir sonuca vardım: Total Defense, Roosevelt yönetiminin devlet vizyonunun, güvenliğin neyi oluşturduğuna dair söylemle birleşerek, Amerikan toplumu ve siyasal kurumları üzerinde kalıcı etkilerle siyasal meşruiyeti aktif biçimde yeniden şekillendirdiğini gösteriyor. Başka bir deyişle, refah ve savaş devletleri arasındaki kaynaşma kaçınılmaz değildi; bilinçli tercihlerle inşa edildi. Bu da yapıbozuma uğratılabileceği anlamına geliyor.

Özellikle krizlerle ilişkili olarak, hükümetin büyümesini tek yönlü ve belirleyici olarak görme eğilimi vardır ve devlet büyümesi yönünde itici güçler kuşkusuz mevcuttur. Bununla birlikte, dünyanın alternatif imgelerini ve var olabilecek vizyonlarını tanımlamak için kullanılan söylemler de önemlidir. Ulusal güvenliğin geniş kapsamlı anlayışını bugün ya da yarın geri almak siyasal olarak mümkün olmasa da devlet uzmanlarının vatandaşları yönetmesi yönündeki ilerici vizyona dayanan statükoya alternatiflere alan açmak önem taşır.

Gerçekten özyönetimli bir toplumun üyeleri güvenlik hakkında nasıl düşünebilir? Güvenliğin hangi yönleri devlet dışı çözümlere (piyasalar ve sivil toplum) bırakılmalıdır? Özel kişiler, güvenlik sağlamada ortaya çıkabilecek kolektif eylem sorunlarını, ulusal devletin yukarıdan aşağıya düzenlemelerine başvurmadan nasıl çözebilir? Bu ve benzeri sorular, merkezi hükümet gücünün bireyin güvenliğine yönelik oluşturduğu tehdit nedeniyle hayati önem taşır. İçeriden gelen bu tehdit anlaşıldığında, bireyin korunmasının ulusal güvenlik devletine bırakılamayacak kadar önemli olduğu sonucuna varılabilir. Bu durumda entelektüel görev, özgür bir toplumla tutarlı alternatiflerin pratikte nasıl görünebileceğini öngörmek ve dile getirmektir.

Kaynak: https://lawliberty.org/book-review/the-welfare-and-warfare-state/

Kitap: www.hup.harvard.edu/books/9780674737389

Dünya ve İslam

Dünya ve İslam, mesleki kurumsal makalelere, bağımsız düşünce ve dış politika değerlendirme yazılarına açıktır. Platformumuzda yer alacak yazılar çoğunlukla değişik kaynaklardan, kimlik ve yaklaşımlardan olacaktır.

Dünya ve İslam olarak yayımladığımız yazıların içeriğine; aktarılan bilgilerin gerçeklik değerine, yaklaşım tarzına, yapılan analizlere ve çıkan sonuçlara tümüyle katılmamız söz konusu değildir.

Refah ve Savaş Devleti yazısı ilk önce Dünya ve İslam üzerinde ortaya çıktı.

Temel yazılarına saygı duyulan bir yazarın tam bir hayal kırıklığı olan bir kitap yayınlaması her zaman utanç vericidir. Orta Polonya ile Batı Rusya arasındaki bölgenin yirminci yüzyıldaki soykırım tarihi üzerine yazdığı *Bloodlands* gibi haklı övgüler alan kitapların yazarı ve Yale tarihçisi Timothy Snyder’ın *Özgürlük Üzerine* kitabını okurken başıma gelen de buydu. Buna karşın *Özgürlük Üzerine*, anı, tarih, felsefe, yorum ve toplumsal eleştirinin tuhaf bir karışımı olan siyasi bir broşür. Neredeyse tüm açılardan başarısız.

Anı yönü kitabın en iyi kısmı. Snyder’ın hayatı, özellikle de Orta ve Doğu Avrupa’ya yaptığı kapsamlı seyahatler ve dünyanın bu bölgesinde nasıl en saygın uzmanlardan biri haline geldiği hakkında bilgi ediniliyor. Kitap boyunca Snyder, özellikle Rusya ve Ukrayna arasındaki mevcut savaş bağlamında Orta Avrupa hakkındaki derin bilgisini gösteriyor. Ancak toplum ve Amerikan siyaseti hakkındaki yorumlarında, pek çok meslektaşı gibi sol-liberal olduğu, sosyal medyadan ve özellikle kitabın ana teması olan özgürlüğün diğer yorumlarından özellikle hoşlanmadığı ortaya çıkıyor.

Snyder, özgürlüğün yeni bir yorumunu sunmayı amaçlıyor ve oldukça mütevazı bir sonuç çıkarıyor.

Özgürlük kötülüğün yokluğu değil, iyiliğin varlığıdır. Bununla, özgürlüğün asla Hayekçi bir şekilde başkalarının keyfi zorlamalarının yokluğu olarak tanımlanamayacağını, özgürlüğün sosyal ve kolektif bir kavram olduğunu kastetmektedir. Snyder’a göre özgürlük her zaman başkalarının bireyin özgür olmasını sağlamasına bağlıdır. Yaklaşımı şaşırtıcı bir şekilde diyalektiktir: kendi davasını negatif özgürlük (“özgürlükten özgürlük”) kavramına karşı keskin bir karşıtlık içinde savunur ve bu kavrama karşı neredeyse öldürücü bir nefret gösterir.

 Snyder negatif özgürlüğü “gerçekten özgür olmak istemeyen insanların kendi kendilerini kandırması” olarak tanımlıyor ve zamanımızın en büyük kötülüğü olarak sunuyor. Ayrıca negatif özgürlüğü son yüz yılda insanlığa karşı işlenen en büyük suçlarla ilişkilendiriyor. Snyder yeniden tanımlamasını özgürlüğün beş “biçimini” ayırt ederek gerçekleştirmeye çalışır: egemenlik, öngörülemezlik, hareketlilik, olgusallık ve dayanışma.

Snyder, kendi nesnelliğimizin başkalarının öznelliğine bağlı olduğunu belirterek, kendimiz hakkında bilgi edinmek için başkalarını tanıma ihtiyacına vurgu yapıyor. “Egemen bir kişi kendini ve dünyayı, değerler hakkında yargıda bulunmak ve bu yargıları gerçekleştirmek için yeterince tanır” diye yazıyor. Bu kavramı keşfetmek ne kadar ilginç olsa da bu elbette mevcut özgürlük yorumlarının çoğu bağlamında yapılabilir.

Ancak Snyder bu öz-bilgiyi, egoist ve atomistik münzeviler olarak tasvir edilen bireylerin klişeleşmiş imgeleriyle tanıttığı negatif özgürlüğün antitezi olarak sunmaktadır. Snyder’a göre, negatif özgürlüğü ödüllendiren sistemler empati nedir bilmez. Ne var ki, saldırdığı fikirleri savunan gerçek düşünürlere atıfta bulunmuyor. Isaiah Berlin’in negatif-pozitif özgürlük çifti yorumunu reddettiği doğrudur, ancak bu sadece bir son notta kabaca belirtilmiştir. Negatif özgürlüğü benimseyen diğer önemli çağdaş düşünürler görmezden gelinmektedir.

Özgürlüğün ikinci biçimi olan öngörülemezlik, insanların özgür olmamasının öngörülebilir sosyal davranışlara yol açtığı Doğu Avrupa ve Sovyetler Birliği’ndeki Soğuk Savaş deneyimleri göz önünde bulundurularak sunulmuştur. Bunun yerine, insanların hayatta kendi seçimlerini yapmaları gerektiğini savunur. Görünüşe göre farkında olmadan ve kesinlikle kasıtsız olarak, öngörülemezliğin her egemen kişinin ahlaki değerlere dayanan benzersiz seçimler yapmasının sonucu olduğunu açıklarken Adam Smith’in Ahlaki Duygular Teorisini yankılamaktadır.

Özgür insanlar kendileri için öngörülebilirdir ancak merkezi otoriteler ve rejimler için öngörülemezdir.

Yine de Snyder, bunun hükümetin zayıf ve küçük olması halinde insanların özgür olacağı anlamına gelmediği konusunda uyarmaktadır. Sınırlı hükümet çağrılarının “çocuklara egemenlik ve öngörülemezlik şansı vermek için ailelere yapılan yardımı” gayrimeşrulaştıracağı argümanını da (fazla açıklama yapmadan ve durup dururken) ekliyor. Yine de devletin uygun rolüne ya da çok büyük bir devletin insanların egemenliği ve öngörülebilirliği üzerindeki potansansiyel yıkıcı etkilerine dair ciddi bir analiz boşuna aranıyor.

Snyder kendini çoğunlukla Doğu Avrupa ülkelerindeki komünist dönemlerden tarihsel örneklerle sınırlıyor. Ancak çeşitli derecelerde, bunlar katil, otokratik rejimlerdi, bu da onların deneyimlerini nispeten açık ve demokratik toplumlarda uygun özgürlük miktarı hakkındaki bir tartışmaya dahil etmeyi zorlaştırıyor.

Snyder’in beş özgürlük biçimi o kadar geniş tanımlanmıştır ki, büyük devlet müdahalesine ilişkin tüm sol-liberal gündemin içine sığması anlamında her şeyi kapsayabilir. Snyder, biraz mistik bir şekilde “zaman ve mekânda ve değerler arasında hareket edebilme yeteneği” olarak tanımladığı muğlak “hareketlilik” kavramından çokça söz etmektedir. Snyder’a göre bu kavram, “bedenlerimizden yararlanmamıza yardımcı olacak gıdaya, suya, hijyene, sağlık hizmetlerine, parklara ve patikalara, yollara ve demiryollarına erişimi” içermektedir.

Ayrıca güvenlik de buna dahildir.

Hiçbirimizin başkalarının yardımı olmadan bu “hareketliliği” sağlayamayacağımızı vurguluyor ve bu da normalde kamu malı olarak adlandırdığımız tüm bu hizmetleri sağlamak için büyük bir devlet talebine yol açıyor. Böylesine büyük bir devletin olası olumsuz etkileri hakkında tek kelime etmiyor, sadece sağlık hizmetlerinin piyasa yoluyla sağlanması gerektiğini düşünen insanlara karşı bir atıp tutuyor.

Snyder, özgürlüğün dördüncü biçimi olan “olgusallık” kavramını tanıtırken, “Varoluşumuzun gerçeklerini anladığımızda özgürlükten yararlanırız” diye yazıyor. Bununla birlikte, “bilimin büyük gerçeklerinden emin olarak, negatif özgürlük havarilerine ve onların sahte kesinliklerine direnebiliriz” şeklinde asılsız bir suçlamada bulunmaya devam ediyor ve bunu “sorunun tamamen bizim dışımızda olduğu ve sadece bir engeli ortadan kaldırarak özgür olabileceğimiz fantezisi” olarak tanımlıyor. Marx, Hitler ve Putin’i herhangi bir ciddi analiz ya da argüman olmaksızın açıkça negatif özgürlükle ilişkilendiriyor.

Amerika’ya dönerek, negatif özgürlük fikrinin “dünyanın gerçekte nasıl işlediğini ele almakta tamamen başarısız olduğunu, en temel bilgileri özümsemekte başarısız olduğunu yazıyor: biyoloji, kimya, fizik, doğum, ölüm, yaşlanma, üzerinde yaşadığımız dünya, evrendeki yerimiz [ve] bu yeri değerlendirme gücümüz.” Snyder’in buradaki kendine güveni, merkezi planlamacıların sahte güvenidir- o ve liberal yurttaşları, iklim değişikliğinden halk sağlığına kadar dünyanın nasıl işlediğini tam olarak bilirler ve hiçbir muhalefete izin vermezler.

Snyder’a göre dayanışma, “özgürlüğün değerlerin değeri olduğu, ancak tek başına ayakta duramayacağı” şeklindeki “felsefi gerçeklerin” pratikte tanınmasıdır. Özgür bir insan da olamaz.” Bu değerin “sadece iyi niyetlerin hoş bir bulutu” olmadığını, aksine “sosyal hareketliliğin işleyen bir projesinin gerekli bir bileşeni” olduğunu yazıyor. Dayanışma “adil bir insanın işareti”dir ve özgür konuşmanın alıcı (dinleyici) kısmını ve uygulamalı dayanışma olarak oy verme eylemini içerir. Bu farklı uygulamaları bir araya getirmek biraz entelektüel hoşgörü gerektirse de Snyder elbette özgürlüğün başkalarının özgürlüğünü savunma görevi de dahil olmak üzere sorumluluklarla birlikte geldiğini belirtmekte haklıdır. Ancak bu, Hume ve Smith’ten itibaren negatif özgürlükle ilişkilendirilen düşünürlerin fikirlerinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Negatif özgürlüğe karşı duygusal öfke yetmiyormuş gibi, Snyder iki sayfayı liberteryenlere yönelik özel bir atıfta tutmaya ayırıyor. Onları “iklim değişikliği inkârcıları ve oligarşik kaçışçılar”, liberteryenizmi ise “çelişkiler ve yalanlar üzerine kurulu, var olmayan serbest piyasaya boyun eğme ideolojisi” olarak tanımlıyor. Serbest piyasaların artıları ve eksileri, özgürlüğün toplumdaki rolü ya da iklim değişikliği tartışması hakkında ciddi bir tartışma başlatmanın en iyi yolu elbette bu değildir. Yine de Snyder’ın bir tartışma istemediği açıktır. Bu açıdan komik olan, kitapta Hayek’e dört kez atıfta bulunması ve Hayek’in tekelcilik karşıtı tutumunu övmesidir. Bu doğru, ancak Hayek’in klasik liberal ve liberteryen düşüncedeki merkezi konumu anlaşılan Snyder’ın dikkatinden kaçmış.

Sonuç olarak, bu kitap bir başarısızlıktır.

Snyder’ın beş özgürlük biçimi o kadar geniş tanımlanmış ki, tüm alternatif görüşleri itibarsızlaştırırken, büyük devlet müdahalesine ilişkin tüm sol-liberal gündemin buna uyması anlamında her şeyi kapsayabilir. Birlikte ele alınmaları bir yana, bireysel artıları ve eksileri hakkında ciddi bir analizin başlangıcını bile sunmuyor. Özgürlüğün yeni bir tanımı da sunulmuyor. Elbette özgürlüğün siyaset ve toplumdaki rolü ve düzeyini tartışmak mümkün ve faydalıdır. Aslında liberalizmin tarihi, John Stuart Mill’in on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında sosyalizme kaymasına kadar uzanarak tam da bu şekilde görülebilir. Ancak Snyder’ın negatif özgürlüğe karşı duyduğu aşırı nefret, ciddi bir tartışma şansını ortadan kaldırıyor.

Snyder’ın yaklaşımı benzersiz değildir.

Larry Siedentop’un *Inventing the Individual* (2014), Francis Fukuyama’nın *Liberalism and its Discontents* (2022), Domenico Losurdo’nun *Liberalism: A Counter-History* (2011) ya da Annelien de Dijn’in *Freedom: Asi Bir Tarih* (2020) gibi eserler de benzer temalar etrafında dönmektedir. Hayek ve Mises’in hatalı yorumlarını içeren muazzam bir “neoliberalizm” literatürü var.

Bu tür kitaplar birbirlerinden farklıdır, ancak ortak bir noktaları vardır: anonim bir hayaletle savaşırlar ve toplumdaki özgürlük dereceleri hakkında anlamlı bir tartışma yapılmasını engellerler. Bu utanç verici, çünkü bu tür tartışmalara dünyanın her yerinde şiddetle ihtiyaç var. Özgürlükle ilgilenen okuyucuların bu kitabı okumasına gerek yok. Ekonomistlerin terimleriyle ifade edecek olursak: bu kitaba zaman ayırmanın fırsat maliyeti çok yüksektir.

Kaynak: Law & Liberty

https://lawliberty.org/book-review/freedom-misconstrued/

Edwin van de Haar

Uluslararası siyasi teoride liberal gelenek konusunda uzmanlaşmış bağımsız bir akademisyendir. Diğer birçok yazısının yanı sıra Human Nature & World Affairs (2023) adlı eserin yazarıdır. İngilizce diğer kitapları arasında Degrees of Freedom (2015) ve Classical Liberalism and International Relations Theory (2009) yer almaktadır.

Özgürlük Yanlış Anlaşıldı yazısı ilk önce Dünya ve İslam üzerinde ortaya çıktı.