Fransız siyasetçi Jacques Chirac bir keresinde demokrasinin Afrika’nın karşılayamayacağı bir lüks olduğunu söylemişti. Ancak geçen yıl Senegal halkı özgür ve adil bir cumhurbaşkanlığı seçimiyle Afrika’da demokrasinin hâkim olabileceğini gösterdi.
Seçilmesinin üzerinden neredeyse bir yıl geçen Cumhurbaşkanı Bassirou Diomaye Faye, partisinin Kasım ayındaki parlamento seçimlerinde elde ettiği büyük zaferin ardından reformları gerçekleştirmek için artık açık bir yetkiye sahip. Şimdi odak noktasını demokratik yolda ilerlemeye, kredi kısıtlamalarını kaldırmaya ve emtiaya dayalı sanayileşmeden yararlanmaya ve Senegal’i güçlü bir ekonomik büyüme ve refah artışı için hazırlamaya çevirmelidir.
Geçen yılın başlarında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinin sonunda, seçimi ertelemeye çalışan ve ölümcül protestolara yol açan eski Cumhurbaşkanı Macky Sall, seçimleri “Senegal demokrasisinin zaferi” olarak nitelendirerek Faye’yi kutladı. Böyle bir zafer Senegal için önemlidir zira demokrasi (Chirac’ın öne sürdüğünün aksine) bir lüks değil, ulusal uzlaşma, ulusal kurumların meşruiyeti ve nihayetinde ortak refah için bir gerekliliktir.
Cumhurbaşkanlığı seçimi sadece Senegal demokrasisi için değil, küresel anlamda demokrasi için de bir zafer oldu ve Afrika’da, özellikle de askeri darbelerin arttığı Batı Afrika’da zor durumda olan bir hükümet sistemine olan güveni uluslararası alanda yeniden canlandırdı. Bu güven artışı, Batılı demokrasilerde bile insanların kendi ülkelerinde demokrasinin işleyişinden memnuniyetsizliği arttıkça ortaya çıkıyor. Örneğin, Ipsos’un 2023 yılında yedi Batı ülkesinde (Fransa, Birleşik Krallık ve ABD dahil) gerçekleştirdiği bir ankete katılanların çoğu, ekonominin zengin ve güçlülerin lehine hileli olduğuna ve siyasi sistemi iyileştirmek için “radikal değişim” gerektiğine inandığını ortaya koymuştur.
Bu ankette, ülkelerinde siyasi kutuplaşmanın arttığı Amerikalı katılımcıların yüzde 70’i ve Fransız katılımcıların yüzde 73’ü son yıllarda ülkelerinde demokrasinin gerilediğine inandıklarını belirtmiştir. Dahası, Economist Intelligence Unit’in 2024 Demokrasi Endeksi hem ABD’yi hem de Fransa’yı “kusurlu demokrasiler” olarak sıraladı.
Büyük miktarlarda kampanya finansmanı bir seçimi kazanmak için ön koşul (ve belki de en önemli özellik) olarak kabul edilirken, Senegal’deki cumhurbaşkanlığı seçimi inanç ve fikirlerin hala önemli olduğunu hatırlattı. Partisi yasaklandıktan sonra bağımsız olarak oyların yüzde 54,28’ini alan Faye, kendisinden çok daha fazla mali güce ve kampanya yollarında destek toplamak için bolca zamana sahip olan adayları mağlup etti. Başkanlık seçimlerinden sadece bir hafta önce hapisten çıkmış olmasına rağmen Faye’nin mesajı ve programı halkın beklentileriyle uyumluydu ve sandıkta geniş tabanlı destek topladı.
Faye Senegal’deki yaşam koşullarını iyileştirme sözü verdi.
Ülke uzun süredir, özellikle de halkın yüzde 57’sinin yoksul olarak kabul edildiği kırsal bölgelerde yaygın bir yoksullukla mücadele ediyor. Ayrıca Senegalli gençler yüksek işsizlikle karşı karşıya kalmaya devam ediyor. Genellikle düşük verimlilik ve endemik yoksullukla ilişkilendirilen kayıt dışı ekonomi, Senegal’in gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYH) yaklaşık yüzde 37’sini oluşturarak ekonominin önemli bir parçası haline gelmiştir. Son zamanlarda artan hayat pahalılığı ve gelir eşitsizliği Senegal’in sosyoekonomik sorunlarını daha da kötüleştirmiştir. Enflasyonun özellikle yapışkan olduğu ve hane halkının satın alma gücünü aşındırdığı kanıtlanmıştır. Bu zorlukların ortasında, giderek artan sayıda Senegalli göçmen, daha iyi fırsatlar arayışıyla Avrupa’ya gitmek üzere denizlere açılmak için hayatlarını riske atıyor.
Faye ayrıca yolsuzlukla mücadele etme, iyi yönetişimi teşvik etme ve hukukun üstünlüğü ile demokratik kurumları güçlendirme sözü verdi. Afrika’da yıllardır süregelen “diktatör” kültürü, politikacılar ve çok uluslu şirketler arasındaki gizli anlaşmalara olanak tanımış, bu da ekonomik fırsatları baltalamak ve gelir eşitsizliğini arttırmak için politikaların halk tarafından sahiplenilmesini zayıflatmıştır. Bu durum özellikle doğal kaynaklar açısından zengin olan ve kaynak sömürüsü, yönetimi ve ticaretinden elde edilen önemli gelirler nedeniyle yolsuzluğa karşı daha savunmasız olan ülkeler için geçerlidir.
Alışılagelmişin dışına çıkan Faye, cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde mal varlığını açıkladı. Başkan olduktan sonra Senegal’in petrol, gaz ve madencilik sektörlerini ulusal çıkarlar doğrultusunda yeniden dengelemek için bir denetim yapacağını açıkladı. Bu hamleler, Senegal halkının cumhurbaşkanının yolsuzlukla mücadele ve kaynakların tahsisinde verimliliği artırma yönündeki çalışmalarını değerlendirebileceği ve nihai hedefi ülkede daha kapsayıcı bir büyüme ve paylaşılan refah sağlamak olan temel çizgiler oluşturmaktadır.
Bunlar doğru yönde atılmış önemli adımlardır.
Senegal halkı için refahın arttırılması ekonomide köklü bir dönüşüm gerektirmektedir. Birkaç yıl önce büyük petrol ve gaz rezervlerinin keşfedilmesinin ardından Senegal’de beklentiler yüksek. Afrika’nın geneli için de benzer şekilde yüksek beklentiler var. Muazzam doğal kaynak zenginliğine rağmen kıta, son birkaç on yılda dünyanın yoksulluk merkezi haline geldi: Afrika, küresel olarak aşırı yoksulluk oranlarında en büyük paya sahiptir ve dünyanın en yoksul yirmi sekiz ülkesinden yirmi üçüne ev sahipliği yapmaktadır.
Bu durum, birkaç on yıl içinde refahı artırmak için doğal kaynak zenginliklerini başarılı bir şekilde kullanan İskandinav ülkeleri ve Körfez ülkeleri ile keskin bir tezat oluşturmaktadır. Bu tezat kısmen Afrika’nın kendi doğal kaynaklarını işlemek yerine bunları büyük ölçüde denizaşırı ülkelere ihraç etmesinden, makroekonomik şokların yaygınlığını ve kötü yönetişim riskini artırmasından kaynaklanmaktadır; her ikisi de yatırım ortamını olumsuz etkilemekte ve büyüme oynaklığını artırmaktadır.
Ancak hidrokarbon dünyasına geç adım atan Senegal, diğer Afrika ülkelerinin doğal kaynakları yönetiminden (ve kötü yönetiminden) dersler çıkarabilir.
Petrol zengini en başarılı ülkelerin deneyimlerini göz önünde bulunduran Faye, değer zincirlerinin yapısını değiştirerek daha fazla üretim ve arıtma sürecini yerelde tutmaya çalışmalıdır. Senegal bu endüstrileri besleyebilirse, ülkeyi istihdam fırsatlarını artıran, teknoloji transferini geliştiren ve küresel ekonomiye entegrasyonu hızlandıran emtia temelli sanayileşmeye hazırlayacaktır. Bu da Senegal’in iç ve dış dengesizlikleri körükleyen emtia ticaret hadlerindeki kötüleşmeyi önlemesine yardımcı olacaktır. Geçtiğimiz Ekim ayında Moody’s, Senegal’in uzun vadeli kredi notunu, mali ve borç pozisyonunun önemli ölçüde zayıflamasını gerekçe göstererek düşürdü.
Afrika’da Faye’nin doğal kaynak üretimi ve rafine etme süreçlerini yerelleştirmesine yardımcı olacak mekanizmalar ve koşullar mevcut. Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Bölgesi’nin menşe kuralları (Afrika’da üretilen mallara öncelik veren) ara ve mamul malların üretimini ve sağlam bölgesel değer zincirlerinin geliştirilmesini hızlandırmaya yardımcı olmalıdır. Kıta pazarının ölçeği, Senegal’in jeopolitik olarak parçalanmış bir dünyada korumacı engellerin genişletilmesiyle ilişkili uluslararası ticaretin potansiyel kayıplarını dengelemesine yardımcı olmalıdır.
Küresel olarak rekabetçi Afrikalı işletmelerin yükselişi büyük ölçekli, uzun vadeli yatırımlar gerektirdiğinden bankacılık sisteminde reform yapılması da önemli olacaktır. Uygun fiyatlı hasta sermayesi, özel sektöre verilen yurtiçi kredilerin çok düşük (GSYH’nin yüzde 31,3’ü, Norveç’te ise yüzde 126,8’i) ve büyük ölçüde kısa vadeli olduğu Senegal’de özellikle kritik önem taşımaktadır. Batı Afrika Devletleri Merkez Bankası tarafından hazırlanan bir rapora göre, 2022 yılında verilen kredilerin yüzde 80’inden fazlasının vadesi iki yıldan daha kısa bir süre içinde dolmaktadır.
Faye söz verdiği sistemik değişimi gerçekleştirmek için bir fırsata sahip. Demokrasi, Senegal’de ve daha genel olarak Afrika’da, kaynaklar bakımından zengin bir kıta olan ve insanların artık nesiller arası yoksulluğu kaçınılmaz olarak kabul etmeye hazır olmadığı Senegal’de fırsatlara erişimi eşitleyen ve yaşam standartlarını yükselten politikaların daha fazla sahiplenilmesi için bir yol sağlamıştır. Ancak demokrasi bir amaç olarak görülmemeli; daha fazla güvenlik ve refah için bir araç olarak görülmelidir. Bu nedenle Faye, demokrasinin yeniden alevlenen ateşinin sağladığı fırsatı aktif bir şekilde kullanarak, büyük demokratik ve ekonomik getirileri olan yeni bir dönemi başlatmalıdır.
*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir. Dünya ve İslam’ın editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Foto: Senegalliler ülkelerinin “parlak bir geleceğe sahip olduğuna” inanıyorlar, “ancak sabır ve özveri gerekiyor.” © Chesnot/Getty Images.
Foto: Bassirou Diomaye Faye, memleketi Ndiaganiao’daki sandık merkezinde oyunu kullandıktan sonra © Zohra Bensemra/Reuters
Kaynak: Atlantik Konseyi (Atlantic Council of United States)
